آخر معمورهء مشرق اندك سود و نفعى نشان مىدادند ، تجّار به خاطر جمع و فراغ‌بال از انتهاى مغرب روى بدان صوب مىنهادند . و در آن اوان كه لشكريان پادشاه جهانگير ، چنگيز خان ، صحرانشين بودند ملبوسات و مفروشات در اردوى وى بغايت گران بود و در بيع و شراى آن منفعت تمام حاصل مىشد . بنابراين ، احمد خجندى و دوكس ديگر « 1 » از بازرگانان بخارا اثواب و كرباس و غير ذلك از امتعهء لايق قبايل مغول فراهم آورده ، متوجّه اردوى خان شدند . و در آن ايّام ، چنگيز خان بر اكثر طوايف صحرانشينان ترك غالب آمده ركن شوكت ايشان را منهزم گردانيده بود ، و محافظان طرق را فرمان داده بود كه بازرگانان را به سلامت از مواضع مخوفه بگذرانند ، و از امتعه چيزى كه لايق خزانه دانند با صاحب متاع به اردو فرستند . و چون بخاريان به حدود مقيم خان رسيدند ، امتعهء احمد خجندى « 2 » را پسند كرده ، او را با امتعه نزد خان بردند و احمد در وقت مبايعه هر چيز را كه به ده دينار يا بيست دينار خريده بود به سه بالش نقره « 3 » بها مىكرد . چنگيز خان از كمى انصاف او در غضب رفته گفت : « اين شخص را اعتقاد آن است كه مدّت العمر چشم ما بر پوشيدنى نيفتاده . » آنگاه ، امر كرد كه نفايس امتعه كه از خزاين سلاطين به خزانهء او منتقل شده بود حاضر آوردند و آنچه مصحوب احمد بود قلمى نموده ، سپردند و او را نيز موقوف داشته دو رفيق او را خدمت خان طلب كردند . و هرچند خان از ايشان پرسيد كه ، « قيمت قماش شما چند است ؟ » ايشان گفتند كه ، « ما اين محقّرات را بر سبيل پيشكش [ 195 آ ] آورده‌ايم . » و اين سخن موافق مزاج پادشاه افتاده ، اضعاف آنچه در خزانهء خيال ايشان درآمده بود به بهاى آن امتعه داد ، و با احمد خجندى نيز به همين دستور عمل نموده ، شرايط اعزاز به‌جاى آورد و همه را خشنود گردانيد ، چه در آن وقت به نظر احترام در اهل اسلام مىنگريست . « 4 » و در هنگام مراجعت بخاريان فرمان داد كه

--> ( 1 ) . آن‌دو كس ديگر در جهانگشاى جوينى « پسر امير حسين » و « احمد بالحنح » ( ضبط صحيح اين نام معلوم نيست ) ذكر شده است . نك : ج 1 ، ص 59 . ( 2 ) . همان : « بالحنح » . ( 3 ) . همان : « زر » . ( 4 ) . چنگيز خان چون متقلّد هيچ دين و تابع هيچ ملّتى نبود ، از تعصّب و رجحان ملّتى بر ملّتى و تفضيل بعضى بر بعضى مجتنب بود ، و ليكن مسلمانان را به نظر توقير مىنگريسته است . وى چون در آغاز به اهل اسلام عقيدهء